Ho Koala Likheo Tsa Bokhoni ba Plastiki: Liketso tse thehiloeng ho Saense bakeng sa Litumellano tse Atlehang

Blog ena ke karolo ea letoto la ISC mabapi le tšilafalo ea polasetiki le Session ea Bobeli ea Komiti ea Lipuisano ea Mebuso e Kopanetsoeng ka Polastiki Pollution.

Plastiki e phethile karolo ea bohlokoa ntlafatsong ea batho. Leha ho le joalo, tsamaiso e nepahetseng ea eona - haholo-holo qetellong ea potoloho ea bophelo ba eona- ha e e-s'o lumellane le sekhahla sa tšebeliso ea eona. Ka lebaka leo, tšilafalo ea polasetiki e mpefetse ka potlako lefatšeng ka bophara ka litlamorao tse mpe ho batho le tlhaho. Sena se tlameha ho rarolloa, 'me sechaba sa lefats'e se se se kopane ho tla hlakisa lintlha tsa tumellano ea kamoso ea tšilafalo ea polasetiki. Mabapi le ts'ebetsong, ho na le likheo tse 'maloa tsa bokhoni selekaneng se joalo sa polasetiki,' me ho koala likheo tsena ho hloka boiteko ba batho ba bangata. Ntlheng ena, sechaba sa mahlale se bapala karolo ea bohlokoa ho kenya letsoho ho ntlafatseng lintlha le bokhoni ba ho beha leihlo pele ho tumellano ea nako e tlang ea polasetiki.

Mothating oa ho theha sesebelisoa se tlamang machabeng ka molao ho thibela tšilafalo ea polasetiki, sechaba sa mahlale se lipuisanong mabapi le phetoho ea litsamaiso ho rarolla lisosa tsa tšilafalo ea polasetiki. Litsamaiso tse joalo li hlile li hloka ho sebetsana le phepelo le tlhoko ka ho kopanya phokotso ea ts'ebeliso ea polasetiki e nang le mathata le e sa hlokahaleng le phetoho ea 'maraka e lebisang ho potoloha ha polasetiki. Sena se ka finyelloa ka ho potlakisa liphetoho tse tharo tsa bohlokoa - ho sebelisa hape, ho sebelisa hape, le ho hlophisa bocha le ho fapanyetsana - le liketso tsa ho sebetsana le lefa la tšilafalo ea polasetiki "[1]. Ho utloisisa maemo a hajoale le tsoelo-pele ea ho latedisa ho hloka ho beha leihlo le datha ho pholletsa le potoloho ea bophelo bohle ba polasetiki. Ho beha leihlo le ho fana ka tlaleho maemong a naha le a linaha tse ka tlase ho naha ho bohlokoa bakeng sa ho kenya ts'ebetsong sesebelisoa sefe kapa sefe se tlamang ka molao ho thibela tšilafalo ea polasetiki nakong e tlang. Leha ho le joalo, hajoale, linaha tse 'maloa tse tsoelang pele Asia le Pacific li tobane le mefokolo ea bokhoni ba tsona ba ho beha leihlo le ho hlahisa lipolasetiki le lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki.

E meng ea mefokolo ena e kenyelletsa:

• Khaello ea Lisebelisoa: Linaha tse ngata tse ntseng li tsoela pele tsa Asia li ka 'na tsa haelloa ke lisebelisoa tse hlokahalang bakeng sa ho lekola le ho tlaleha ka botlalo lihlahisoa tsa polasetiki ho pholletsa le ketane ea boleng le tšilafalo. Sena se kenyelletsa lisebelisoa tse fokolang tsa laboratori, lisebelisoa tsa tlhahlobo, le basebetsi ba koetlisitsoeng. Ho haella ha meaho e sitisa ho bokelloa, ho sekaseka le ho hlalosa lintlha tsa tlhahlobo.[2]^,[3]
• Mehloli e Lekanyelitsoeng ea Lichelete: Mathata a lichelete a ka sitisa ho thehoa le tlhokomelo ea mananeo a ho beha leihlo le ho fana ka tlaleho. Ho reka thepa e tsoetseng pele ea ho beha leihlo, ho etsa lisampole kamehla, le ho hlahloba lisampole ho ka bitsa chelete e ngata. Ho feta moo, mehloli e fokolang ea lichelete e ka thibela kabo ea lichelete boitekong ba ho beha leihlo le ho fana ka tlaleho, e leng se bakang khaello ea ho bokella le ho hlahloba lintlha. Lintlha tsena li ama haholo ho fumaneha ha data ea FAIR (ea Findable, Accessible, Interoperable, le Reusable).[4]^,[5]
• Tsebo le Koetliso ea Setsebi: Ho ka 'na ha e-ba le boteng bo fokolang ba bo-ramahlale, litsebi, le bafuputsi ba nang le tsebo ea ho beha leihlo ka polasetiki. Ho koala likheo tsena tsa tsebo, tsebo ea tekheniki le mananeo a koetliso a tla hlokahala ho hlahisa mekhoa e tloaelehileng, tlhaloso e nepahetseng ea data, le maano a sebetsang a ho beha leihlo.
• Taolo ea Lintlha le Kabelano: Ho beha leihlo le ho tlaleha ka katleho ho hloka litsamaiso tse matla tsa taolo ea data ho boloka, ho sekaseka le ho arolelana tlhahisoleseling. Leha ho le joalo, linaha tse ngata tse ntseng li hōla moruong li ka 'na tsa haelloa ke mekhoa ea motheo le mekhoa ea ho laola boitsebiso bo nepahetseng. Ho feta moo, liforomo le liprothokholo tse sa lekaneng tsa ho arolelana lintlha li ka sitisa tšebelisano 'moho le nts'etsopele ea mananeo a pharalletseng a ho beha leihlo.
• Tlhokomeliso e Lekanyelitsoeng le Thuto: Tlhokomeliso ea sechaba le thuto mabapi le tšilafalo ea polasetiki le litlamorao tsa eona li ka fokotsoa linaheng tse ling tse ntseng li tsoela pele tsa Asia. Sena se ka fella ka khaello ea lipuisano le ho kenya letsoho ho tsoa ho sechaba sa lehae mabapi le boiteko ba ho beha leihlo.
• Meaho ea Taolo: Merero ea taolo e fokolang kapa e sa lekana e ka sitisa ts'ebetsong ea maano le melawana e amanang le ho beha leihlo tšilafalo ea polasetiki. Linaha tse ntseng li hōla moruong li ka ’na tsa haelloa ke melao e felletseng le mekhoa ea ho e phethahatsa, e leng ho etsang hore ho be thata ho beha leihlo le ho laola tšebeliso le ho lahla lipolasetiki ka katleho.
• Sekhahla le Phapano ea Tšilafalo ea Plastiki: Linaha tse tsoelang pele tsa Asia hangata li tobana le mathata a maholo ka lebaka la boholo le mefuta-futa ea tšilafalo ea polasetiki. Libaka tse lebōpong la leoatle, tsamaiso ea linōka, le libaka tsa litoropo tse nang le baahi ba bangata li ka ameha haholo. Ho beha leihlo libaka tse joalo tse pharalletseng le mehloli e fapaneng ea tšilafalo ho hloka lisebelisoa tse ngata le bokhoni ba lisebelisoa.

Ho rarolla likheo tsena le mefokolo ho hloka mokhoa o nang le likarolo tse ngata, ho kenyeletsoa kaho ea bokhoni, matsete ho meralo ea motheo le thekenoloji, nts'etsopele ea maano, le masolo a tlhokomeliso ea sechaba. Tšebelisano ea machaba, le ho arolelana tsebo, ho pholletsa le linaha le mekhatlo e ka boela ea bapala karolo ea bohlokoa ho tšehetsa boiteko ba ho beha leihlo linaheng tse tsoelang pele tsa Asia. Ho feta moo, sechaba sa mahlale se na le menyetla ea bohlokoa ea ho kenya letsoho ka katleho ho hlola mefokolo e kaholimo. Mesebetsi ena e kenyelletsa tse latelang:

1. Patlisiso le Nts'etsopele ka lehlakoreng le ka holimo la potoloho ea bophelo ba polasetiki: lipolasetiki le lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki li tlameha ho tsejoa le ho tlalehoa ho pholletsa le ketane ea boleng. Le hoja linaha tse ntseng li hōla moruong e se bahlahisi ba ka sehloohong ba polasetiki, li reka kantle ho naha lihlahisoa tsa polasetiki le li-pellets hape li tsoa linaheng tse ling litšila tsa polasetiki. Boemong bona, lintlha tse mabapi le lihlahisoa tsa polasetiki ka botsona li bohlokoa ho netefatsa bophelo bo botle ba thepa, polokeho le ho sebelisoa hape. Sena se hloka data e lekaneng[6]. Ebe ho lekola karolo e ka tlase ea noka (sethaleng sa pheletso ea bophelo), lipatlisiso tse ngata tsa mahlale lia hlokahala ho utloisisa hamolemo mehloli, bokamoso, pepeso, le litlamorao tsa tšilafalo ea polasetiki le lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki tikolohong. Sechaba sa mahlale se ka etsa lipatlisiso ka boteng le likhakanyo tsa lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki metsing, mobung, moeeng le biota. Ho fumana tsebo e matla ea boitšoaro le litlamorao tsa tšilafalo ea polasetiki ho tla hlokahala ho tsebahatsa liqeto tsa maano le ho theha maano a sebetsang a ho beha leihlo.
2. Ntlafatso ea Mokhoa le Tšehetso ea ho Ikamahanya le maemo: Sechaba sa mahlale se ka theha mekhoa le liprothokholo tse emeng bakeng sa ho beha leihlo le ho tlaleha lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki le polasetiki. Sena se kenyelletsa mekhoa e fumanehang ea ho bokella lisampole, mekhoa ea tlhahlobo, le mekhoa ea netefatso ea boleng e tlamehang ho amoheloa lefatšeng ka bophara. Sechaba sa mahlale le sona se lokela ho nahana ka ho nts'etsapele mahlale a macha a ho lekola le ho tlaleha le lisebelisoa, joalo ka lisensara le mekhoa ea ho lemoha u le hole ho ntlafatsa bokhoni ba ho beha leihlo maemong a haelloang ke lisebelisoa.
3. Kaho ea Bokhoni le Koetliso: Sechaba sa mahlale se ka bapala karolo ea bohlokoa ho aheng bokhoni ka ho fana ka koetliso le phetiso ea tsebo ho bafuputsi ba lehae, litsebi le baetsi ba melaoana. Sena se ka kenyelletsa ho hlophisa lithupelo, lithupelo, le mananeo a koetliso ho ntlafatsa litsebo tsa tekheniki tse amanang le ho lekola le ho tlaleha ka polasetiki. Ka ho aha bokhoni ba lehae, bo-ramahlale ba ka matlafatsa bankakarolo ba lehae ho etsa mesebetsi ea ho beha leihlo, ho sekaseka lintlha, le ho toloka liphetho.
4. Tlhahlobo ea Boitsebiso le Tlhaloso: Sechaba sa mahlale se na le bokhoni bo hlokahalang bakeng sa tlhahlobo le tlhaloso ea datha, se lumellang ho beha leihlo le ho sekaseka datha le ho hlahisa lintlha tse mabapi le 'nete. Mesebetsi e joalo e tla ba ea bohlokoa bakeng sa ho khetholla mekhoa, libaka tse chesang, le mekhoa ea tšilafalo ea polasetiki le ho hlahloba likotsi tse amanang le lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki. Sechaba sa mahlale se ka boela sa thusa baetsi ba melaoana le balaoli ba amehang ho utloisisa hamolemo bohlokoa ba ho beha leihlo lintlha tse hlokahalang bakeng sa liqeto tse nang le tsebo ho fokotsa tšilafalo ea polasetiki.
5. Tšehetso ea Leano le Bobuelli: Sechaba sa mahlale se ka kenya letsoho ntlafatsong ea maano le boiteko ba bobuelli ka ho fana ka bopaki le likhothaletso tsa mahlale. Ba ka sebelisana ka mafolofolo le baetsi ba melaoana, mekhatlo ea mmuso, le mekhatlo e ikemetseng ho hlokomelisa ka litlamorao tsa tikoloho le bophelo bo botle ba tšilafalo ea polasetiki. Ka ho buella maano le melaoana e thehiloeng bopaking, sechaba sa mahlale se ka kenya letsoho ho theheng maano a sebetsang a ho beha leihlo le ho laola tšilafalo ea polasetiki.

Qetellong, sechaba sa mahlale se na le karolo ea bohlokoa ho aheng bokhoni ba ho beha leihlo le ho tlaleha lik'hemik'hale tse amanang le polasetiki le polasetiki linaheng tse tsoelang pele tsa Asia le ho feta. Tsebo ea bona ea ho etsa lipatlisiso, nts'etsopele ea mekhoa, ho aha bokhoni, tlhahlobo ea data, le ts'ehetso ea maano ke tsa bohlokoa bakeng sa ho sebetsana le mathata a amanang le tšilafalo ea polasetiki le ho khothalletsa litharollo tse tsitsitseng, ho kenyelletsa le litsebo tsa leano la saense. Karolo ea sechaba sa mahlale e tla ba ea bohlokoa ho theha selekane se matla sa lefats'e sa ho loants'a tšilafalo ea polasetiki le ho tsebisa liketso tse latelang tsa ts'ebetsong. Litlhahiso tse ka holimo li lokela ho nkoa pele ho tumellano leha e le efe ho netefatsa hore bokhoni bo hlokahalang bakeng sa ts'ebetsong e sebetsang bo teng hang ha tumellano ea lipolotiki e fihletsoe.

[1] UNEP Ho tima Tap: Kamoo lefatše le ka felisang tšilafalo ea polasetiki le ho theha moruo o chitja. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy 

[2] Abeynayaka et al., (2022). Tlaleho ea Tlhahlobo ea Litlhoko tsa Litlhoko tsa Koetliso (TNA): Ho ea ho Mehato ea Leano la Tlhahlobo ea Microplastic le Bopaki bo Thehiloeng ho Sri Lanka. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-sri-lanka/en

[3] Kieu Le et al., (2022). Tlaleho ea Tlhahlobo ea Litlhoko tsa Litlhoko tsa Koetliso (TNA): Ho ea ho Mehato ea Leano la Litlhoko tsa Microplastic le Bopaki bo thehiloeng ho Bopaki Vietnam. https://www.iges.or.jp/en/pub/tna-vietnam/en

[4] Jenkins, Tia, et al. "Boemo ba hajoale ba data ea lipatlisiso tsa tšilafalo ea microplastic: mekhoa ea ho fumaneha le mehloli ea data e bulehileng." Meeli ho Saense ea Tikoloho (2022): 824.

[5] Wilkinson, MD, Dumontier, M., Aalbersberg, IJ, Appleton, G., Axton, M., Baak, A., et al. (2016). Melao-motheo e tataisang e FAIR bakeng sa Tsamaiso ea Lintlha tsa Mahlale le Botsamaisi. Sci. Lintlha 3, 160018. doi:10.1038/sdata.2016.18

[6] UNEP Ho tima Tap: Kamoo lefatše le ka felisang tšilafalo ea polasetiki le ho theha moruo o chitja. https://www.unep.org/resources/turning-off-tap-end-plastic-pollution-create-circular-economy 

Ka kopo lumella JavaScript ho sebatli sa hau ho tlatsa foromo ena.

Lula u le haufi le likoranta tsa rona

Email *

E LATELANG

Email *

lebitso *

First

Last

U ka rata ho fumana lengolo-tsoibila lefe? *

• Lekwalodikgang la Flagship: ISC Khoeli le Khoeli
• Saense ea Phokotso ea Likoluoa
• Mahlale a ntlafatsoa sechabeng sa UN
• Saense e bulehileng
• Litlhokomeliso tsa Mosebetsi oa ISC
• Lintlafatso tsa tikoloho: Latin America le Caribbean
• Lintlafatso tsa libaka: Afrika
• Lintlafatso tsa tikoloho: Asia Pacific

Litumello tsa ho Sebelisa Lintlha *

• U na le tumello ea ho nthomella lengolo-tsoibila

U ka fetola maikutlo a hau ka nako efe kapa efe ka ho tobetsa sehokelo sa ho itokolla botlaseng ba lengolo-tsoibila lefe kapa lefe leo u le fumanang ho tsoa ho rona, kapa ka ho ikopanya le rona ho [imeile e sirelelitsoe].

Bala haholoanyane ka Leano la rona la Lekunutu: leano la lekunutu.

Subscribe

Image ke Tim Mossholder on Unsplash.