Sign up

Phatlalatso e bulehileng ea mahlale: Phuptjane 2023

Ha re fihla bohareng ba selemo, re lula re nchafalitsoe ka mokhoa o ntseng o tsoela pele oa mahlale a bulehileng a ntseng a tsoela pele ka potlako. Khatisong ena, Moumita Koley o hapa liketsahalo tsa bohlokoahali, menyetla, le 'malo oa khoeli e fetileng.

Sengoliloeng sena se tsoang ho Heila Pienaar se phatlalalitsoe qalong ka meeling ka 14 June 2023.

Saense e bulehileng Afrika: Phetoho e ntseng e tsoela pele ho ea ho Open Science (OS) e ntse e eketsa pepeneneng le tšebelisano-'moho khoebong ea lipatlisiso. Sehlooho sena sa Patlisiso se ikemiselitse ho batlisisa ka phetoho ea ho OS Afrika, ho kenyeletsoa matšoenyeho le melemo ea OS bakeng sa bafuputsi le ba amehang. E boetse e hlahloba karolo ya dithekenoloji tse ntjha le meralo ya motheo ho kenngweng tshebetsong OA le ho lokisa karohano ya tsebo pakeng tsa dinaha. Sehloohong sena, re fana ka kakaretso ea lingoloa tse robeli tse fanang ka leseli mabapi le likarolo tse fapaneng tsa mahlale a bulehileng, kabo ea data, liphephetso le menyetla eo ba e hlahisang maemong a Afrika. Lingoliloeng tsena li totobatsa bohlokoa ba baetsi ba melaoana, litsi, le bafuputsi ba sebetsang hammoho ho khothaletsa setso sa mahlale a bulehileng le ho rarolla litšitiso tse teng tsa phihlello ea data k'honthinenteng ea Afrika.

Sengoloa ka Okafor et al. e shebana le ho amoheloa ha mekhoa ea mahlale a bulehileng (OS) Afrika, ho nahanoa ka mefokolo le litebello tsa ho theha setsi sa eona. Bangoli ba hatisa bohlokoa ba phihlello ea mahlale bakeng sa nts'etsopele ea lipatlisiso tsa mahlale le nts'etsopele ea moloko o latelang oa bo-ramahlale Afrika. Ba totobatsa ho qaleha bocha ha lipuisano lefatšeng ka bophara mabapi le mahlale a bulehileng ka lebaka la seoa sa COVID-19, haholo maemong a futsanehileng a lisebelisoa joalo ka Afrika moo mekhoa ea OS e haellang hajoale. Ka kakaretso, sengoloa sa tlhahlobo se sebetsa e le leano la bobuelli le tataiso e rutang bakeng sa baetsi ba melaoana le bankakarolo ba amehang ho khothaletsong le ho kopanya mekhoa e bulehileng ea mahlale Afrika. E totobatsa bohlokoa ba ho hlōla litšitiso le ho khothalletsa tikoloho e tšehetsang hore saense e bulehileng e atlehe k'honthinenteng (Okafor et al.).

Sengoloa se latelang, "Ho nahana hape ka data ea FAIR: litaba tsa phihlello ea data le phihlello ea lipatlisiso" ka Shanahan le Bezuidenhout, e hlahisa lipelaelo mabapi le maikutlo a ho fumaneha ho FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, and Reusable) melao-motheo ea data. Bangoli ba hatisa hore phihlello ea mehloli ea data ea FAIR e ka susumetsoa ke lintlha tsa geopolitical, ho mpefatsa ho se lekane ho teng ha phihlello. Ba hatisa tlhokahalo ea tlhokomeliso e eketsehileng le ho nahanela litaba tsena ts'ebetsong ea FAIR (Shanahan le Bezuidenhout).

Sengoloa se reng, "Saense e bulehileng Afrika: baetsi ba melaoana ba lokelang ho nahana ka eng" ka Chiware le Skelly, e totobatsa bohlokoa ba mebuso ea Afrika le mekhatlo e amohelang melao-motheo ea saense e bulehileng le ho haha ​​​​lisebelisoa tsa lipatlisiso tse tsamaellanang le mokhatlo oa lefatše ka bophara oa saense. Bangoli ba totobatsa bohlokoa ba meralo ea maano a OS le ho fana ka leseli bakeng sa baetsi ba melaoana, ka sepheo sa ho tataisa maano a tšoanang Afrika (Skelly le Chiware).

"Bafuputsi ba Maafrika ha ba nahane ka tsela e fapaneng ka data e bulehileng" ka Skelly le Chiware, e hlahloba maikutlo a bafuputsi ba Maafrika mabapi le boitsebiso bo bulehileng le ho bontša hore maikutlo a bona ha a fapane haholo le balekane ba bona ba machaba. Tlhahiso ena e totobatsa tlhokahalo ea baetsi ba melaoana le litsi ho utloisisa le ho rarolla mathata le litebello tsa bafuputsi mabapi le kabo ea data le ecosystem ea data e bulehileng (Skelly le Chiware).

Ho "phihlello e bulehileng le phello ea eona ho bophelo bo botle ba sechaba - pono ea Afrika Boroa", Strydom et al. hlahloba phello ea phihlello e bulehileng ho bophelo bo botle ba sechaba Afrika Boroa. Ba totobatsa melemo ea saense e bulehileng 'me ba buisana ka liphello tsa lichelete le tharollo e ka bang teng bakeng sa ho fokotsa litšenyehelo tsa khatiso bakeng sa bafuputsi le mekhatlo. Bangoli ba boetse ba sebetsana le mathata a lekunutu le karolo ea molao oa ts'ireletso ea data lipatlisisong tsa bongaka le ts'ebelisong hape ea data (Strydom et al.).

Lumela sehlooho se reng, "Bula saense le data e kholo Afrika Boroa", e tsepamisitse maikutlo holim'a liqholotso le menyetla e hlahisoang ke "Big Scientific Data" Afrika Boroa, haholo-holo moelelong oa morero oa Square Kilometer Array le Multi-Purpose Reactor. Sengoli se totobatsa bohlokoa ba maano a mahlale a bulehileng le melao-motheo ea FAIR ho laola le ho etsa hore data e joalo e fumanehe, e fana ka maikutlo a tšebeliso ea semantic markup le ho hatisa karolo ea lihlopha tse fapaneng tsa lihlopha tsa tsamaiso ea lipatlisiso (Hey).

Tsa Chigwada "Ho khonahala ha leano la naha le bulehileng la data Zimbabwe" le hlahloba monyetla oa ho kenya ts'ebetsong leano la naha le bulehileng la data Zimbabwe. Phuputso e lekola boitokisetso ba naha mabapi le mesebetsi e bulehileng ya data, e totobatsang tlhokeho ya bobuelli, tlhahiso ya tlhokomediso, le tshebedisano hara bankakarolo ho rala le ho kenya leano la naha le bulehileng la data. Sengoli se hatisa bohlokoa ba mmuso le data ea lipatlisiso bakeng sa ho khanna lipatlisiso le boqapi (Chigwada).

"Ho aha tlhokomeliso le bokhoni ba bioinformatics le litsebo tse bulehileng tsa mahlale Kenya: mokhoa oa ho khothatsa, ho koetlisa, ho senya le ho sebelisana" ka Karega et al., e fana ka moralo oa ho khothaletsa bioinformatics le tsebo e bulehileng ea mahlale Kenya. Bangoli ba bonts'a mohlala oa Sensitize-Train-Hack-Collaborate / Community, o kopanyang kaho ea tlhokomeliso, koetliso, merero ea tšebelisano, le boitlamo ba sechaba ho matlafatsa bafuputsi ka litsebo tse hlokahalang le lisebelisoa tsa mahlale a bulehileng le bioinformatics.Karega et al.).

Lingoliloeng tsena ka kopanelo li totobatsa bohlokoa ba mahlale a bulehileng, phihlello ea data, le nts'etsopele ea maano Afrika. Ba totobatsa tlhokeho ea tlhokomeliso e eketsehileng, kaho ea bokhoni, le litšebelisano-'moho tse fapaneng ho hlola mathata le ho phahamisa bokhoni ba mahlale a bulehileng.

Heila Pienaar

Ngaka Heila Pienaar o sebelitse e le Motlatsi oa Motsamaisi oa Lintlafatso tsa Leano Laeboraring ea Univesithi ea Pretoria ho fihlela bofelong ba 2018. Lithahasello tsa hae tsa lipatlisiso li kenyelletsa taolo ea leano, boqapi le boiqapelo lilaeboraring tsa thuto, Patlisiso ea elektronike le Tsamaiso ea Boitsebiso ba Lipatlisiso. O ile a qala Library Makerspace ea thuto ea pele ea thuto Afrika 'me a fana ka maikutlo a Setsi sa Digital Scholarship bakeng sa Univesithi ea Pretoria.


Lipale tse kholo ho Open Science

Matona a EU a Khothalletsa Mohlala oa Phatlalatso oa 'No Pay', o Tsosa ngangisano mabapi le ho khoneha le lichelete. 

  • European Union's Council of Ministers e sisintse mofuta oa khatiso oa thuto oa 'ho sa pataloe', o buellang phihlello e sa lefelloeng ea likhatiso tsa thuto bakeng sa bangoli le babali. Ho sa tsotellehe tšehetso e matla e tsoang ho litsi tsa thuto, tse kang Jeremane Research Federation (DFG), baemeli ba tsoang indastering ea khatiso ba bontšitse matšoenyeho mabapi le ho sebetsa ha mofuta ona le ho se hlake mabapi le lichelete tsa ona. Mokhatlo oa Machaba oa Bahatisi ba Saense, Botekgeniki le Bongaka (STM) mokhatlo bakeng sa indasteri ea khatiso ea thuto, tšabo ea ho kenya mohlala o joalo e ka felisa lik'hamphani tse ikemetseng tsa khatiso tsa Europe. 

Plan S E Tla Tlosa 68% ea "Transformative Journals" 

  • Ho feta karolo ea bobeli ho tse tharo, 1,589 ho likoranta tse 2,326 (68%), tsa 'Transformative Journals' tse lokeloang ke lichelete ka har'a Plan S Open-access initiative tla lelekoa leanong la ho hloleha ho fihlela ditlhoko tsa bona. Plan S, e laelang phihlello e bulehileng hanghang bakeng sa lipampiri tsa lipatlisiso tse tšehelitsoeng ke batšehetsi ba lichelete ba machabeng, e hloka hore limakasine tse tsoakiloeng li ikemisetse ho fetela ho phihlello e bulehileng ka botlalo. Qeto ena e bontša phetoho ho tloha khatisong ea borutehi e thehiloeng ho ngoliso ho ea ho phihlello e felletseng le e bulehileng hanghang, ka ho tlosoa ha tšehetso bakeng sa likoranta tsa phetoho ho tloha ka 2024 ho ea pele. 

Plan S e Batla Mekhoa e Meng ea Khoebo ho ea ho Litefiso tsa Ts'ebetso ea Lingoloa ho Publishing ea Scholarly 

  • tlas'a Plan S, Sehlopha sa Coalition S sa batšehetsi ba lichelete se kopa litlhahiso tsa lekala la lipatlisiso bakeng sa mefuta e meng ea khoebo ho litefiso tsa ho sebetsana le lingoliloeng (APCs), ka sepheo sa ho fetola mokhoa oa phihlello e bulehileng oa khatiso ea litsebi. Ha li-APC, tseo ka tloaelo li lefshoang ke bafani ba lichelete kapa litsi tsa lipatlisiso, li ntse li bitsa chelete e ngata le tse sa tsitsang, Lekhotla la mebuso ea linaha tseo e leng litho tsa EU le totobalitse tlhokahalo ea ho hlahisa mekhoa ea khatiso e sa itšetleheng ka litefiso tsa karolo ka 'ngoe. Ho tšebelisano 'moho le Jisc le Plos, Coalition S e thehile sehlopha se sebetsang ho hlahloba mekhoa ea ho lefa e lekanang le ho sebelisa lichelete tsa lipatlisiso ho tšehetsa tsamaiso ea khatiso e seng ea APC. 

Dashboard ea Open Knowledge ea Curtin Open Knowledge: Ntlafatso e Khōlō le Phatlalatso e Atolositsoeng 

  • The Curtin Open Knowledge Initiative haufinyane tjena e phatlalalitse ntlafatso ea bohlokoa ho dashboard ea bona ea Open Access, e phethiloeng ho falla ho tloha Microsoft Academic Graph (MAG) ho ea OpenAlex, 'me e lokollotsoe data bakeng sa liphetho tsa lipatlisiso tse hatisitsoeng ka 2022. Dashboard e ntlafalitsoeng e fana ka ho lateloa ho ntlafetseng ha liphetho tse bulehileng, tseo hona joale li koahelang kakaretso ea 14,477. mekhatlo, e batla e imenne habeli ho feta ea pele.  

Litsenyehelo tse ntseng li eketseha tsa Journal of Academic Drives Ho Jarolla Lits'oants'o Tse seng Li molaong Japane 

  • Ka mor'a hore litefiso tsa peeletso tsa koranta ea thuto li phahame, ts'ebeliso ea sci-hub ho khoasolla lipampiri tsa thuto e eketsehile Japane, e fihlile ho limilione tse 7.2 ka 2022. Sena se hlahisitse lipelaelo melaong ea boitšoaro ea litsebi empa hape se totobatsa khatello e ntseng e eketseha ea litšenyehelo tsa khatiso tsa thuto. Har’a phehisano ena, bafuputsi ba Majapane ba bontša ho tsieleha ha bona ka boemo bona, ba phehella lipuisano tse kopanetsoeng boemong ba naha ’me ba tsosa puisano ea ho lokisa bocha tsamaiso ea khatiso ea thuto. 

Wiley Signs 22 Open Access Agreements in North America 

  • Ka khato e kholo ea ho phatlalatsa phatlalatso, Wiley, moetapele oa lefats'e oa khatiso ea saense, o phatlalalitse ho saena kapa ho nchafatsoa ha litumellano tse 22 tsa phetoho le balekane ho pholletsa le United States le Mexico. Litumellano tsena, tse tla qala ka 2023, li fana ka monyetla oa hore litsi tse nkang karolo li fihlelle liphatlalatso tse pharalletseng tsa Wiley tsa likoranta tse nyalisitsoeng le tse ngolisitsoeng. Hona joale bafuputsi ba tla ba le monyetla oa ho phatlalatsa lingoloa tsa bona tse amoheloang monyetla o bulehileng, ba eketsa haholo boteng ba lipatlisiso. Nts'etsopele ena e akaretsa litsi tse 117 'me ho hakanngoa hore e ka etsa hore lingoliloeng tse ka bang 3,600 li fihlellehe, e leng se tsamaisang sekhahla sa phatlalatso ea phihlello e bulehileng ea bangoli Amerika Leboea. 

Setsi sa Aspen le Molekane oa Omidyar Network ho Kholisa Moruo oa Lintlha o lekanang  

  • Ka sepheo sa ho bona moruo o nepahetseng oa data, the Setsi sa Aspen, ho sebelisana le Lenaneo la Omidyar, e bokelletse sehlopha sa litsebi tse fapaneng bakeng sa morero o tsejoang ka hore ke oa Lekhotla la Bokamoso bo Botle ba Boitsebiso. Lekhotla lena, le etsang barutehi, litsebi tsa theknoloji, likoporasi, baetsi ba melaoana, le baemeli ba mekhatlo ea sechaba, le ikemiselitse ho hloaea likhothaletso tsa ho etsa hore moruo oa data o lekane le ho ba molemo ho batho ka bomong le sechabeng. Boikitlaetso bona bo tla fella ka litlhahiso tse ka sebelisoang bakeng sa ho fetola moruo oa data, ho sebetsana le , le ho kenya ts'ebetsong mehato e tobileng.  

PeerJ e Tseba Letoto le Bulehileng la Tsoelopele bakeng sa Puisano ea Mahlale e Equitable le e se Nang Litšitiso 

  • PeerJ, mohatisi ea ka sehloohong, e hlahisa letoto la likoranta tsa eona tsa Open Advances, tse fanang ka phihlello ea lefats'e ea puisano ea saense ntle le litšitiso tsa lichelete. Likoranta tsena tse etelletsoeng pele ke sechaba li etelletsa pele lipatlisiso tse sebetsanang le liphephetso tse hatellang tsa lefats'e le ho khothaletsa tšebelisano har'a bafuputsi. Ka ho tlosa litšitiso tse kang Litefiso tsa Ts'ebetso ea Article le ho matlafatsa sechaba sa mahlale ho etsa qeto ea hore na ba hlahlobe eng le ho e phatlalatsa, PeerJ e ikemiselitse ho ntlafatsa phatlalatso ea lipatlisiso tsa bohlokoa le ho akofisa tsoelopele ea mahlale. 

DIAMAS Project e phatlalatsa Tlaleho ea Mekhoa e Metle ho Bafani ba Litšebeletso tsa Khatiso ea Setheo 

  • Ho Hlahisa Mekhoa ea Phatlalatso ea Open Access ea Setheo ho Ntšetsa Pele Puisano ea Boithuto (DIAMASE) morero, ka ts'ebelisano le Electronic Information for Libraries (EIFL) e fane ka botlalo raporoto e hlalosang litekanyetso tsa tlhahlobo ea boleng le litsamaiso tsa tlhahlobo bakeng sa Bafani ba Litšebeletso tsa Khatiso tsa Setheo (Li-IPSP) maemong a phatlalatso ea Diamond Open Access. Tlaleho e fana ka lintlha tsa bohlokoa tsa litloaelo tse teng, litekanyetso tsa machaba, le mekhoa ea tlhahlobo ea lipatlisiso bakeng sa li-IPSP. E akaretsa likarolo tse supileng tsa mantlha: lichelete, beng le puso, mekhoa ea mahlale e bulehileng, boleng ba bohlophisi, ts'ebetso ea ts'ebeletso ea tekheniki, ponahalo, tekano, mefuta-futa le kenyelletso. 
     

Open Science NL e Tsebisitse Khiro ea Sehlopha sa Tsamaiso ho Tsamaisa Phetoho ea Open Science ho la Netherlands. 

  • Open Science NL, e leng mokhatlo o sa tsoa qalisoa naheng ea Netherlands, e phatlalalitse ho khethoa ha Sehlopha sa eona sa Tsamaiso. E entsoe ka litho tse khethiloeng ke litsi tse 15 tsa tsebo le ho khethoa bakeng sa nako ea lilemo tse 'nè, Sehlopha sa Tsamaiso se tlisa tsebo e batsi, pono, le kakaretso ea lenaneo le bulehileng la saense. Open Science NL e ikemiseditse ho potlakisa phetoho ya ho bula mahlale ka ho susumetsa boikitlaetso ba dipatlisiso le mananeo a matjha a tshehetso a tsamaellanang le Tokomane ya Maikutlo a Open Science 2030. 
     

Phatlalatso ea 2023 Transparency Report for Mathematics Journals tlas'a Ngolisa ho Open (S2O) Initiative 

  • EDP ​​Sciences le Société de Mathématiques Industrielles et Appliquées (SMAI) ba hatisitse ea bona ea boraro Transparency Report bakeng sa likoranta tsa lipalo tlas'a Lenaneo la S2O. Tlaleho e fana ka leseli le felletseng mabapi le litheko tsa peeletso, nchafatso, litšenyehelo, le data ea ts'ebeliso, e bonts'a katleho ea S2O. Ka tsepamiso ea ponaletso, tlaleho e matlafatsa basebetsi ba lilaeborari le bankakarolo ho etsa liqeto tse nang le tsebo ha e ntse e totobatsa litlhoko tse tsoelang pele tsa tšehetso bakeng sa ho boloka phatlalatso e bulehileng. 

Keketseho ea Phatlalatso ea Open Access: Mekhatlo e Meng e 58 e Kena le Khampani ea Boithuto ba Baeloji ba Bala le ho Phatlalatsa 

  • Khampani ea Litsebi tsa baeloji e phatlalalitse tlatsetso ea litsi tse ling tse 58 morerong oa eona o sa jeng litšenyehelo oa ho Bala & Phatlalatsa Open Access ho tloha ka Pherekhong 2023, e eketsang karolo ho feta. Litsi tse 650 ho pholletsa le linaha tse 41. Likopano tse peli tse ncha tsa laeborari, Mokhatlo oa Indian Institutes of Science Education and Research (IISER) le Joint University Librarians Advisory Committee (JULAC) Consortium e Hong Kong, le tsona li ikopantseng, e leng se tlisitseng palo ea kakaretso ea mekhatlo ho 12. Hoo e ka bang halofo ea lilaeborari tsena tse nkang karolo li na le ba khethile ho kenyelletsa likoranta tsa Open Access ka botlalo maemong a bona a sa jeleng paate Bala & Phatlalatsa litumellano, e tsamaisang kholo e kholo ea karolo ea lipatlisiso tsa OA likoranteng tse nyalisitsoeng tsa k'hamphani le ho kenya letsoho ho kakaretso ea 71% ea lingoliloeng tsa Open Access tse hatisitsoeng ka 2022. 

Liketsahalo le menyetla ea Open Science 

  • DIAMASE e qala mohala o bulehileng oa ho kopanya lisebelisoa tse sebetsanang le likarolo tsa bohlokoa tsa Tekanyetso ea Boleng bo Atolositsoeng bakeng sa Khatiso ea Setheo (EQSIP) ho ntlafatsa Taemane ea Open Access le phatlalatso ea setheo. Sebelisa sena inthaneteng foromo ho tseba lisebelisoa bakeng sa ngoliso ea DIAMAS. 

Mesebetsi ea mosebetsi


Mahlale a rona a holimo a leshome a Open a bala

  1. Tšimoloho ea qetello bakeng sa baphatlalatsi ba thuto?
  2. Ho Felisa “Indasteri”?
  3. Maqhubu a Fetohang 
  4. Ho tloha ho APCs
  5. Taba ea PubPub 
  6. Open Access: Bokamoso ke Diamond 
  7. Tokelo ea Rona ea ho Phephetsa Litokelo tsa Litokelo tsa Botho e Kotsing 
  8. Kamoo Litefiso Tse Feteletseng Tsa Bahatisi ba Mahlale li Beang Phaello Ho Tsoela Pele 
  9. Taemane ke ea Bohle 
  10. Selemo sa Jxiv - Ho futhumatsa Lejoe la Preprints

ikgololo

Boitsebiso, maikutlo le likhothaletso tse hlahisoang ke baeti ba rona ke tsa bafani ka bomong, 'me ha se hakaalo hore li bonahatsa litekanyetso le litumelo tsa Lekhotla la Machaba la Saense.


Image ke Pawel Czerwinski on Unsplash.