Background
Ho ntshetsa pele saense e le molemo wa setjhaba wa lefatshe ho itshetlehile ka ho netefatsa hore tshebetso ya saense e a tshepahala le hore saense e sebediswa ka ditsela tse lokolohileng, tse nang le boikarabelo, tse lekanang, le tse kenyeletsang bohle, moo bo-rasaense ba kenyang letsoho ka mafolofolo puong ya phatlalatsa.
Ka nako e ts'oanang, tsoelo-pele e potlakileng joalo ka bohlale ba maiketsetso le baeloji ea maiketsetso e tlisa melemo e meholo hammoho le likotsi tse kholo, ha AI e ntse e bopa bocha tsela eo tsebo e hlahisoang le ho tlalehoa ka eona 'me lekala la poraefete le bapala karolo e ntseng e hola ho sibolloeng le mahlaleng a sebelisitsoeng.
Melao-motheo ea tokoloho le boikarabello e kenyelelitsoe Melaong ea ISC 'me e ntse e potlaka haholo har'a lipelaelo tse ntseng li eketseha, tlhaiso-leseling e fosahetseng, le ho fokotseha ha tšepo ho litsi, hammoho le likhatello tsa lipolotiki le tsa moruo tse ka sitisang tokoloho ea saense le boikemelo ba lipatlisiso.
Sebakeng sena se fetohang, boemo bo inehetseng Komiti ea Tokoloho le Boikarabello ho Saense (CFRS) e sebetsa moo saense le litokelo tsa botho li kopanang teng ho sireletsa le ho tšehetsa melao-motheo ena.
Melao-motheo ea ISC ea Tokoloho le Boikarabello ho Saense
Melao-motheo ea tokoloho le boikarabelo ho saense e ile ea fana ka tokoloho eo bo-rasaense ba lokelang ho e thabela, hammoho le boikarabelo boo ba nang le bona.
ke. Tokoloho ea ho fihlella thuto ea mahlale, koetliso le tlhabollo
Article 26 ea Phatlalatso e Akaretsang ea Litokelo Tsa Botho e bolela hore “e mong le e mong o na le tokelo ea ho fumana thuto.” ISC e tiisa hore tokelo ena e sebetsa thutong ea mahlale, koetliso le tlhabollo.
ii. Tokoloho ea ho kenya letsoho tlhahisong ea tsebo
- Tokoloho ena e tlameha ho tšehetsoa ke phihlello e lekanang ea tsebo, tlhahisoleseling, data le lisebelisoa tse ling tse hlokahalang.
- Tšebeliso e atlehang ea tokoloho ena e bontša bolokolohi ba ho tsamaea, ho kopana, ho buisana le ho itlhalosa.
- Mabapi le tokoloho ea ho tsamaea, ISC e tiisa hore bao ka molao ba leng ka hare ho naha ba lokela ho lokoloha ho tsamaea ka hare ho naha le ho lokoloha ho tsoa ka har'a naha. Ka ntle ho sena, ka ho khetheha mabapi le sepheo sa tlhahiso ea tsebo, boiteko bohle bo utloahalang bo lokela ho etsoa ho fokotsa litšitiso tsa tokoloho ea ho tsamaea pakeng tsa linaha.
iii. Tokoloho ea ho khothaletsa le ho buisana le mahlale molemong oa batho, mefuta e meng ea bophelo, tikoloho, polanete le ho feta
- Tokoloho ena e reretsoe ho kenyeletsa boitlamo molemong oa sechaba, bo fapaneng le lithahasello tsa sechaba. Molemo oa sechaba ke o khothalletsang boiketlo ba bohle -- batho, liphoofolo tseo e seng batho, le tikoloho.
- Tšebeliso e nang le boikarabelo ea tokoloho ena e ikemiselitse ho khothaletsa toka ea sechaba le toka ea meloko.
iv. Boikarabello ba ho ntšetsa pele saense ka litsela tse lekanang le tse kenyeletsang mefuta-futa ea batho
- Ho bohlokoa ho qoba, le ho thibela, khethollo ea saense e thehiloeng maikutlo a morabe, boitsebahatso ba morabe, bochaba, boahi, bong, boitsebiso ba bong, maikutlo a ho kopanela liphate, bokooa, lilemo, litumelo tsa bolumeli, kapa litho tse ling tsa lihlopha tsa sechaba.
- Ho bohlokoa ka mokhoa o ts'oanang ho khothaletsa toka, tekano, le ho arolelana melemo ho saense.
v. Boikarabello ba ho etsa bonnete ba hore meralo ea liphuputso e finyella litekanyetso tsa ho nepahala ha mahlale le ho khotsofatsa tloaelo ea boitšoaro e theiloeng.
- Saense e tlameha ho tiea ho latela boleng ba bopaki bo hlahisoang, e se be le likhohlano tsa lithahasello, 'me e lokolohe ho qhekelleng kapa ho qhekella ha data kapa liphuputso.
- Phatlalatso e Akaretsang ea Bioethics le Litokelo tsa Botho e bua ka dingongoreho tse mabapi le kamano pakeng tsa melao ya boitshwaro, saense le tokoloho. Ena ke tšupiso e utloahalang bakeng sa litloaelo tsa boitšoaro tse thehiloeng.
vi. Boikarabello ba ho arolelana tlhahisoleseling e nepahetseng ea mahlale e hlahisoang ka mekhoa ea boinahano, ea ho shebella, ea liteko le ea tlhahlobo.
Ho tšepa saense ho itšetlehile ka phatlalatso e sebetsang ea tlhahisoleseding ea saense le liphuputso tsa lipatlisiso (liphetho tse ntle le tse mpe) ho lithaka, baetsi ba maano le mekhatlo ea sechaba.
vii. Boikarabello ba ho kenya letsoho pusong e sebetsang hantle le ea boitšoaro ea mahlale
Joalo ka ha ho loketse, bo-ramahlale (ho kenyeletsoa basebetsi ba lipatlisiso le ba koetlisitsoeng), mebuso ea naha, litsi tsa lipatlisiso, mekhatlo ea lichelete, mekhatlo ea taolo le bolebeli, likomiti tsa tlhahlobo, baphatlalatsi le bahlophisi, litsi tsa maemo a tloaelehileng, le matichere ba lebelletsoe ho:
- Kenya letsoho ho lisebelisoa tse sebetsang tsa puso, litsi le lits'ebetso.
- Theha tikoloho e nolofalletsang boitšoaro bo lokolohileng le bo nang le boikarabelo ba saense.
- Hlahisa mekhoa e nepahetseng bakeng sa tlaleho ea lekunutu le lipatlisiso tsa mahlale a seng molaong, a sa lokang, kapa a sa bolokehang.
Merero ea rona
Tokelo ea ho Kenela le ho Rua Molemo ho Mahlale
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Tokelo ea ho Kenela le ho Rua Molemo ho tsoa ho SaenseHo ntšetsa pele tekano ea tekano mekhatlong ea mahlale
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Ho Ntšetsa Pele tekano ea bong mekhatlong ea mahlaleSaense linakong tsa tlokotsi
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Saense linakong tsa tlokotsidiapdeite tsa moraorao
Bopaki bo bocha bo bontša hore basali ba ntse ba sa emeloe hantle mekhatlong ea mahlale
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Basali ba ntse ba sa emeloe hantle mekhatlong ea mahlale, ho latela bopaki bo bocha.Ho aha tšepo saenseng le ho hlokomela bohlokoa ba eona sechabeng
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Ho aha tšepo saenseng le ho hlokomela bohlokoa ba eona sechabengTšepo e itšetlehile ka ho buleha ha sechaba mabapi le hore na saense e sebelisoa joang
Ithute haholoanyane Ithute haholoanyane ka Tšepo e itšetlehile ka ho buleha ha sechaba mabapi le hore na saense e sebelisoa joang'Muso oa New Zealand o tšehelitse CFRS ka mafolofolo ho tloha 2016. Tšehetso ena e ile ea nchafatsoa ka seatla se bulehileng ka 2025, le Lekala la Khoebo, Boqapi le Mesebetsi, le tšehetsa CFRS ka CFRS Special Advisor Gustav Kessel, e thehiloeng Royal Society Te Apārangi, le ke Dr Roger Ridley. , Motsamaisi Keletso le Boikoetliso ba Setsebi, Royal Society Te Apārangi.