Report, Leano, moralo le tekolo botjha
The Lenaneo la Bophelo bo Botle le Boiketlo ba Litoropo (UHWB). e thehiloe ka 2014 mme hajoale e tšehelitsoe ke Setsi sa Machaba sa Machaba sa Bophelo bo Botle sa Univesithi ea Machaba a Kopaneng (UNU-IIGH) le InterAcademy Partnership (IAP), ka tšehetso e kholo ea lichelete ho tsoa ho China Academy of Sciences (CAS) e Xiamen, China. .
Tlhahlobo e entsoe ke sehlopha se ikemetseng sa litsebi tse hlano. Ka ha tekolo botjha e reretswe ho tsebisa mokgahlelo o latelang wa lenaneo la dilemo tse leshome, moifo wa tekolo o tsepamisitse maikutlo mosebetsing wa ona wa ho hlwaya dibaka tse bohlokwa bakeng sa kgolo le tataiso.
Kakaretso e hlohonolofalitsoeng
Tlaleho ena e tlaleha tlhahlobo e ikemetseng ea nako ea bohareng ea lenaneo la mosebetsi la Lekhotla la Machabeng la Saense (ISC) [1] le bitsoang "Urban Health and Wellbeing: A Systems Approach". Lenaneo lena, le thehiloeng ka 2014, hajoale le tšehelitsoe ke Setsi sa Machaba sa Machaba sa Bophelo bo Botle sa Univesithi ea Machaba a Kopaneng (UNU-IIGH) le InterAcademy Partnership (IAP), ka tšehetso e kholo ea lichelete ho tsoa ho China Academy of Sciences (CAS) e Xiamen. , China.
Ka ha tekolo botjha e reretswe ho tsebisa mokgahlelo o latelang wa lenaneo lena la dilemo tse leshome, moifo wa tekolo o tsepamisitse maikutlo mosebetsing wa ona wa ho hlwaya dibaka tse bohlokwa bakeng sa kgolo le tataiso.
Ho ea ka maikutlo a nahanoang a sehlopha sa tlhahlobo, lenaneo ha le tseleng ea ho finyella lipakane joalokaha ho boletsoe morerong oa pele oa saense. E le mehato e latelang e utloahalang, sehlopha sa tlhahlobo se khothalletsa hore:
Phanele ea tlhahlobo e boetse e lumela ka matla hore lenaneo le na le matla a lekaneng a ho thusa ho theola, ho tsepamisa maikutlo molemong oa lona o latelang le oa ho qetela, hang ha mehato e nepahetseng ea basebetsi e se e kentsoe tšebetsong.
[1] Lekhotla la Machabeng la Saense (ISC) le thehiloe ka 2018 kamora ho kopanngoa ha Lekhotla la Machabeng la Saense (ICSU) le Lekhotla la Machabeng la Saense ea Sechaba (ISSC). Tlaleho ena e lokisitsoe pele ho kopanngoa; moo ho hlokahalang, mabitso a ntlafalitsoe ho bontša hore ISC ke motšehetsi-'moho le lenaneo ho tloha ka Phupu 2018.
Selelekela
Bophelo bo botle ba batho bo ile ba khetholloa ho Leano la Leano la Lekhotla la Machabeng la Saense (ICSU) (2006-2011) e le ntlha e ncha ea lipatlisiso, ka sepheo se boletsoeng "ho netefatsa hore menahano ea bophelo bo botle e nkoa e le ea bohlokoa ho rala le ho phethahatsa mesebetsi ea nako e tlang. ho aha holim'a matla a amehang a Mekhatlo ea Mahlale le Mekhatlo e Kopanetsoeng ea Mahlale."
Ho hlalosa ka ho hlaka hore na ICSU e ka kenya letsoho joang ho saense bakeng sa bophelo bo botle ba batho, ho ile ha thehoa sehlopha sa scoping ka 2006. Karolo ea sehlopha sa scoping e ne e le ho nahana ka mehato ea bophelo bo botle e seng e ntse e etsoa ka har'a sechaba sa ICSU le ho khetholla libaka kapa mekhoa e meng moo ICSU e ka 'nang ea e-ba teng. eketsa boleng ho matsapa ana.
Sehlopha sa scoping se ile sa hlokomela hore palo ea ICSU's Scientific Unions and Interdisciplinary Bodies e qalile ho theha boikitlaetso ba saense bakeng sa bophelo bo botle le bophelo bo botle ho tloha qalong ea 2002. 'Me ka 2007, Earth Systems Science Partnership, e kopantseng phetoho ea tikoloho ea ICSU lefatšeng ka bophara. mananeo, e hatisitse leano la mahlale bakeng sa phetoho ea tikoloho lefatšeng ka bophara le bophelo bo botle ba batho. Ka nako e ts'oanang, Ofisi ea Setereke ea ICSU ea Afrika e ne e entse tlhahlobo ea litlhoko tsa lipatlisiso tsa bophelo bo botle bakeng sa k'honthinente. Maiteko ana a bonts'a tlhokomeliso le thahasello e ntseng e eketseha, maemong a leano le lipatlisiso, ea likhokahano lipakeng tsa tikoloho ea sejoale-joale ea batho ba litoropong le likotsi tsa letoto la liphetho tse mpe tsa bophelo bo botle.
Ka mor'a ho buisana le sechaba sa saense sa ICSU, sehlopha se secha sa moralo se ile sa thehoa ka 2008 ho ntšetsa pele mehopolo e khethiloeng mosebetsing oa scoping. Phello e bile leano la hajoale la mahlale le sisinyang moralo oa mohopolo o mocha oa ho nahana ka mefuta e mengata ea lintho tse khethollang le lipontšo tsa bophelo bo botle le boiketlo ho baahi ba lefatše ba litoropong. Ntle le ho susumetsa merero e khethehileng ea lipatlisiso, lenaneo le lecha la saense bakeng sa bophelo bo botle ba litoropong le bophelo bo botle (UHWB) le ile la laeloa ho tsepamisa maikutlo ho:
Ka ho etsa joalo, mesebetsi ea lenaneo la UHWB e reretsoe ho:
Ho tsamaellana le moetso o ‘tloaelehileng’ oa ICSU oa ho kengoa tšebetsong ha lenaneo, mesebetsi ena e ne e lokela ho hlokomeloa le ho tataisoa ke Komiti ea Mahlale ea machaba e inehetseng, e nang le likarolo tse fapaneng tsa thuto ea mahlale le IPO e thehiloeng ho netefatsa ts'ebetsong e sebetsang hantle. Sena se ne se nahanoa e le boikitlaetso ba lilemo tse 10, ho lumella nako e lekaneng ea hore sechaba sa lipatlisiso le maano se sebetsanang le bophelo bo botle ba litoropong le boiketlo ba litoropo se amohele mekhoa ea tlhahlobo ea litsamaiso.
Ka 2011, Seboka se Akaretsang sa ICSU se ile sa lumellana le merero ea morero o mocha oa lefats'e "Bophelo le Boiketlo ba Tikoloho e Fetohang ea Litoropo: Mokhoa oa Tlhahlobo ea Litsamaiso". Ka 2014, IPO e ile ea buloa Xiamen, Chaena, e neng e tšoaretsoe ke Setsi sa Tikoloho ea Litoropo (IUE) ho CAS, e fana ka setsi sa nts'etsopele ea tsebo ea saense ea lihlopha tse fapaneng, phapanyetsano le puisano.
Bophelo bo botle le boiketlo ba litoropong: lenaneo
Lenaneo la UHWB ke lenaneo la lefats'e la mahlale le sehlopha sa machaba sa Lekhotla la Saense la Machabeng, le tšehelitsoeng ke UNU-IIGH le IAP. IPO ea eona e tsamaisoa ke IUE ea CAS e Xiamen, Chaena.
Pono ea lenaneo ke ho hlahisa e amanang le leano tsebo e thehiloeng ho mekhoa ea ho atamela e tla ba joalo ntlafatsa boemo ba bophelo bo botle, fokotsa ho se lekane bophelo bo botle 'me ntlafatsa bophelo bo botle ba baahi ba lefatše ba litoropong. Lenaneo le etselitsoe ho haha holima, le ho theha likamano le sechaba sa saense le maano, ho shebana le bophelo bo botle ba baahi le ho sebetsana le pono ea bohlokoa ka ho fetisisa empa e ntse e sa ithutoe ka mokhoa o lekaneng mabapi le mekhoa ea tsamaiso ea bophelo bo botle le boiketlo ba batho.
Lenaneo le shebana le litoropo tse phetseng hantle tsa kamoso tse sebetsang e le lits'ebetso tse kopaneng tse rarahaneng tse fanang ka melemo bakeng sa bophelo bo botle le boiketlo ba baahi ntle le ho beha bophelo bo botle ba lipolanete kotsing.
Lipheo tsa lenaneo lena la mahlale li bonts'a sebopeho se sisintsoeng ke tlaleho ea sehlopha sa moralo (ICSU 2011):
Boemo bo bocha ba litoropo
Boemong ba phetoho ea lefats'e ea tikoloho, moruo le sechaba, mohlomong ha ho na ntho e makatsang ho feta ho fetoha ha litoropo. Hona joale, palo e fetang halofo ea baahi ba lefatše e se e lula litoropong. Mekhoa ea bophelo ea litoropong le mefuta-futa e ntseng e eketseha ea maemo a litoropo ha ea theha feela maemo a macha a maemo a bophelo le melao ea setso, empa hape le karolo e ncha ea mesebetsi bakeng sa lits'ebeletso tsa bophelo bo botle le ho fetola mekhoa ea phihlello le tlhoko ea bophelo bo botle le lisebelisoa tse ling kahare le lipakeng tsa litoropo. Ho fallela litoropong ho emela monyetla le kotsi, le liphephetso tse ncha bakeng sa ba amehang ka ho sireletsa le ho khothaletsa bophelo bo botle le boiketlo ba batho. Propinquity e hlahisa melemo le ho se be le melemo - moruo oa kopanelo le sekala, empa hape le ho se atlehe ha tšubuhlellano le ho imeloa ha mekhatlo.
Litoropo li fetohile setsi sa ho boloka bokamoso bo tsitsitseng bo boletsoeng ho Lenaneo le Lecha la Litoropo, Lipakane tsa Ntlafatso ea Moshoelella le lintlha tse ling tsa bohlokoa tsa Lenaneo la 2030 la Ntlafatso ea Moshoelella. Litšiea tse tharo tsa phetoho ea moruo, sechaba le tikoloho li ka fihlelleha hamolemo ka har'a litoropo, tse ikarabellang bakeng sa 75% ea GDP ea lefats'e le 75% ea khabone ea lefats'e, mme batšoantšisi ba maemong a litoropo ba bapala karolo ea bohlokoa haholoanyane litabeng tsa lefats'e le tikoloho.
Saense e boetse e na le karolo eo e lokelang ho e bapala ho ntlafatseng phetoho ea moshoelella 'me e ka ba molekane ea matla bakeng sa batšoantšisi ba lipolotiki le ba nkang liqeto. Litsela tseo mahlale a ka susumetsang leano le ho tšehetsa phetoho li tlameha ho matlafatsoa le ho matlafatsoa.
Boemo ba ho eketseha ha litoropo (batho ba limilione tse 1.5 ka beke ba eketsoa ho baahi ba lefatše ba litoropong, 'me 90% ea kholo eo e etsahala linaheng tsa Afrika le Asia) e tla beha litlhoko tse kholo ho meralo ea motheo, lits'ebeletso, tlhahiso ea mesebetsi, boemo ba leholimo, tikoloho le bophelo bo botle. -ho ba. Mechini ea khale e hlahisang tsebo joalo ka Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) e nkile phephetso ea litoropo. Empa phetoho ena ea lefats'e ea litoropo e hloka mokhoa oa maemo a mangata le a fapaneng.
Hlahloba mekhoa ea 1: Moralo oa leano le ts'ebetsong
Ka kakaretso, lenaneo la UHWB le hole le ho fihlela lipheo tsa lona tse kholo. Bahlahlobisisi ba fana ka maikutlo a hore se hlokahalang ka nako e khutšoanyane ke mokhoa oa ho beha mesebetsi e tlang pele le boikutlo bo tšoanang ba moo ho ka sebelisoang mehloli e fokolang. Ho feta moo, ho hlokahala hore ho be le mokhoa o lebisitsoeng oa ho kopanela - le balekane, bafuputsi ba bang, baetsi ba melao-motheo le mekhatlo ea sechaba. Lenaneo, ka Komiti ea lona ea Saense, le lokela ho sebetsa ho theha moralo oa ts'ebetso o hlakileng haholoanyane.
Bahlahlobisisi ba elelloa hore IPO e entse boiteko bo matla ba ho ngola likopo tsa lipatlisiso le ho ea libokeng tsa mahlale molemong oa ho fihlela sepheo sa ho hokahanya merero ea lipatlisiso. Leha ho le joalo, boholo ba boikitlaetso bona bo bile le monyetla ho e-na le ho ba le leano, 'me Komiti ea Saense e hloka ho fana ka tataiso e matla ea hore na matla a ka sebelisoa hokae ha ho nahanoa hore mehloli ea lisebelisoa e fokola.
Sepheo sa ho hlahisa mekhoa ea litlhoko tsa data e sa ntse e tla finyelloa. Ka ho sebelisana le Komiti ea eona ea Saense, lenaneo le hahile motheo o matla ka ho theha 'marang-rang' a sa sebetseng a bafuputsi ba mahlale a tsamaiso. Monyetla lilemong tse hlano tse tlang ke ho atolosa le ho matlafatsa marang-rang ana.
Lenaneo le boetse le sokotse ho fihlela sepheo sa 'ho hokahanya' lipatlisiso. Sena se ipakile se le thata ka lebaka la mabaka a 'maloa: mehloli e fokolang (basebetsi); litaba tsa puo; Tlhaloso ea mosebetsi oa Motsamaisi e Moholo (ke hore ke 20% feela ea nako e lokelang ho neheloa mesebetsing ea lipatlisiso); le lipehelo tsa ts'ebeliso ea Komiti ea Saense (ke ho re, ho se hlahise liphetho tsa lipatlisiso tsa lenaneo). Ka litšitiso tsena, ho thata ho bona hore na lipatlisiso tsa pele li tla hlahisoa hokae.
Lenaneo le sebelitse ho ntšetsa pele kholiso ea 'mokhoa oa tsamaiso' - joalo ka ha ho boletsoe ke lithupelo le likopano tse fapaneng tseo Motsamaisi oa Phethahatso a nkileng karolo ka mafolofolo ho tsona. Leha ho le joalo, ka lebaka la lisebelisuoa tse fokolang, le taba ea hore lenaneo ha lea khona ho hira Ofisiri ea Likhokahano, ho phahamisa mesebetsi ea lenaneo ha hoa sebetsa ka mokhoa oo ho neng ho lebeletsoe ka oona. Ho hlokahala mokhoa o eketsehileng oa pragmatic ho ea pele, o khothalletsang bongoli ba IPO ho sebetsa ka mokhoa oa lebasetere o hlahisang mehloli ea kantle, ha ka nako e ts'oanang e thusa le ho khothaletsa mesebetsi ea lipatlisiso ea ba bang - ke hore, balekane ba kantle.
Tšebelisano e ntle ea lenaneo le Mokhatlo oa Machaba oa Bophelo bo Botle ba Litoropo (ISUH), haholo-holo congress ea eona ea selemo le selemo, e fana ka monyetla o motle oa ho fumana motheo oo ho oona ho ka kenang barutehi, le ho khothalletsa nts'etsopele ea moloko o mocha oa bo-rasaense ba tsamaiso. Ho feta moo, ka boeta-pele ba Komiti e tummeng ea Saense, ho na le monyetla oa ho hōlisa tšimo ka ho hatisa litaba tse khethehileng tsa koranta hammoho le li-monographs tse hlophisitsoeng tsa machaba tse amanang le litaba tse ka pele ho saense ea tsamaiso (mohlala, koranta ea ISUH).
Ho matlafatsa, ho theha, ho khothaletsa, ho tšehetsa le ho sebelisa bafuputsi ba saense ba seng ba ntse ba le marang-rang e lokela ho ba taba ea bohlokoa. Sepheo se seholo e lokela ho ba ho sebelisa tsebo ea bafuputsi bana ho koetlisa moloko o latelang oa bo-rasaense ba tsamaiso sebakeng sa ho qetela sa ho etsa litsamaiso tsa saense. Ho theha marang-rang a hlophisitsoeng a bo-rasaense ba tsamaiso - haholo-holo barutehi ba pele le ba bohareng ba mosebetsi ba khonang ho khothalletsa lipatlisiso tsa motho ka mong le ho phatlalatsa liphuputso tse ncha - ho tla thusa ho fana ka potefolio e sebetsang haholoanyane bakeng sa lenaneo.
Ka lebaka la ho ata ha litoropo ka potlako ho etsahala Chaena, le taba ea hore lenaneo le teng moo, e ka ba monyetla o lahlehileng haeba boiteko bo ne bo sa etsoe ho hlahisa marang-rang a bo-rasaense ba tsamaiso naheng. Mokhatlo o hlophisitsoeng, IUE, o tlameha ebile o lokela ho phetha karolo ea bohlokoa ho theheng, ho khothaletsa le ho nolofatsa marang-rang ana, ka komiti ea lehae ea saense e okametseng ntlafatso ea eona.
Hlahloba mekhoa ea 2: Puso
Lenaneo la UHWB le na le basebetsi ba IPO (Mookameli e Moholo le Mothusi oa Tsamaiso ka nako ea ho ngola; ha ho Ofisiri ea Saense kapa Ofisiri ea Lipuisano), le Komiti ea Saense. Komiti ea Saense e hlalosa lintho tse tlang pele le leano la ts'ebetsong ea lenaneo, e qaqisa leano le ho bapala karolo ea bobuelli. Sena se kenyeletsa ho sebetsa le Mookameli oa Phethahatso ho kopa lichelete tse eketsehileng tse hlokahalang bakeng sa ho tsamaisa mesebetsi ea lenaneo le tsamaisoang ke, kapa ho hokahanngoa ke IPO. Lenaneo le sebetsa tlas'a meralo ea motheo ea setheo se amohelang - Setsi sa Tikoloho ea Litoropo se fumanehang Sekolong sa Mahlale sa China - se fanang ka lits'ebeletso tsa kahare le tšehetso ea lichelete, e sebetsang tlasa mekhoa ea ts'ebetso ea setheo le naha e amohelang.
Ha e le hantle, lenaneo le lenyenyane haholo hore le ka fana ka tumello ea hore ho be le sebopeho se hlakileng sa puso. Leha ho le joalo, ka nako e tšoanang, mesebetsi le boikarabelo li bonahala li thulana. Phephetso e kholo bakeng sa Motsamaisi oa Phethahatso ke lintho tse tlang pele tse qothisanang lehlokoa le lenaneo la machaba ka lebaka la sebaka sa lona ka hare ho setsi sa lipatlisiso sa Machaena; le lithibelo mabapi le nako e behiloeng bakeng sa mesebetsi ea lipatlisiso (ke hore 20%). Boiteko ba ho hlola likhohlano tsena bo hloka ho rarolloa, ka litebello tse hlakisitsoeng mabapi le se ka finyelloang ka har'a litšitiso tsa karolo.
Tlhaloso ena e lokela ho etsoa ho ipapisitsoe le kopano ea meralo ea maano e tsamaisoang ke Komiti ea Saense e le ho tsepamisa sepheo sa lenaneo, ponelopele, le merero ea tšebetso nakong ea mokhahlelo oa lona oa ho qetela. Seboka sa Matjhaba sa 2019 sa Bophelo bo Botle ba Ditoropong, seo lenaneo le se tshwarang hammoho, se fana ka lepatlelo le loketseng la ho tshwara dipuisano tsena, hammoho le koloi ya ho fihlella mesebetsi ya lenaneo la kaho ya bokgoni le ntshetsopele ya marangrang.
Ho theha lenaneo la lipatlisiso tsa malapeng le tšehetsoang ke Co-director kapa Associate Director, hammoho le basebetsi-'moho le bona ba morao-rao le liithuti tsa bongaka, ho ka thusa mohato ona bonyane ka litsela tse peli. E ne e tla fana ka tšehetso e eketsehileng ho Mookameli oa Phethahatso boitekong ba hae ba ho theha lenaneo la machaba - le liithuti tse ruang molemo ka ho buloa ha marang-rang a maholohali a bafuputsi (ka Komiti ea Saense). Mme e ne e tla ts'ehetsa nts'etsopele ea marang-rang ka hare ho China ha e ntse e theha lenaneo la lipatlisiso tsa malapeng le shebaneng le bophelo bo botle ba litoropong le boiketlo ka lense ea mahlale a tsamaiso.
Karolo le mesebetsi ea Komiti ea Saense e lokela ho shejoa bocha. Ho hlakile hore mesebetsi e meng ha e so phethahale ho latela lipehelo tsa eona tsa pele tsa litšupiso. Komiti ea Saense, hammoho le Motsamaisi oa Phethahatso, e lokela ho hlahloba bocha tšebetso ea eona le lipehelo tsa ts'ebeliso, le ho thusa Motsamaisi oa Phethahatso ho theha moralo o mocha oa ts'ebetso ea mahlale le mahlale a bohlokoa, a ka khonehang le a ka fihlellehang nakong ea bophelo bo setseng ba lenaneo. . Komiti ya Saense e lokela ho hlahloba kgatelopele ya lenaneo kgahlano le matshwao a bohlokwa a tshebetso kgafetsa.
Hlahloba mekhoa ea 3: Bongoli, lichelete le ts'ebetso
Sehlopha sa tlhahlobo se lumela hore lichelete tse ngata, lisebelisoa, le kamohelo li kene ka har'a moralo, nts'etsopele le tsamaiso ea lenaneo la UHWB kamoo le leng ka teng hajoale. Ke tlotla ho batho ba amehang, 'me sehlopha sa tlhahlobo se hlokomela lithuso tse ngata tsa lichelete le ts'ehetso ea mofuta o fanoeng ho tla fihlela joale ke setheo se amohelang lenaneo le molemong o latelang oa lenaneo.
Lenaneo le sebetsa tlas'a mekhoa ea motheo ea setsi se amohelang - IUE ea CAS - e fanang ka litšebeletso tsa ka hare le tšehetso ea lichelete, e sebetsang tlas'a mekhoa ea ts'ebetso ea ka hare ea setheo le naha e amohelang. Leha ho le joalo, ho sa tsotellehe boikemisetso ba ho amohela lenaneo la machaba le kang lena, mathata a seng makae a sebetsang a thibela ho kenngoa ka botlalo ha lenaneo Chaena.
Mohlala, ho hiroa ha basebetsi ba IPO e bile taba e tebileng le lekhalo le ka sehloohong. Lenaneo le ile la sokola ho hira Ofisiri ea Saense (setulo se ne se se na motho ka likhoeli tse 18 nakong ea ha ho ngoloa) le Ofisiri ea Likhokahano - boemo bo neng bo khethiloe e le ba bohlokoa molemong oa katleho ea lenaneo empa bo ntse bo sa tlatsoa ho tloha qalong ea lenaneo. lenaneo. Lipuisano tse 'maloa li entsoe feela bakeng sa bakhethoa ba khethiloeng ho hana tlhahiso e supang menyetla e betere libakeng tse ling.
Karolo ea Ofisiri ea Saense, joalo ka ha e phatlalalitsoe, e re PhD ea hlokahala le hore 50% ea nako e tla neheloa ho etsa lipatlisiso. Lena ke lona lebaka le ka etsang hore bakhethoa ba fokotsehe: poso ha e fane ka monyetla o lekaneng bakeng sa bakhethoa ba boemo ba PhD ho ntšetsa pele lipatlisiso tsa bona. Ho lokela ho nahanoa ka ho hira basebetsi ba boemo ba master (ba nang le boiphihlelo ba lilemo tse 'maloa) le ho hlophisa bocha tlhaloso ea boemo.
Phanele ya tekolo botjha e ananela diphephetso tsa Motsamaisi wa Phethahatso eo e seng sebui sa letswallwa se sebetsang ntle le basebeletsi ba mantlha. Phanele e khothalletsa hore mohlala oa Co-director o hlahlojoe, ho tsepamisitsoe maikutlo ho nts'etsopele ea lenaneo la lipatlisiso tsa lehae le amanang le IPO (ho fana ka sebaka sa ho ikopanya le tlhokomelo ea bafuputsi ba thaothetsoeng sebakeng sa heno). Karolo ea Motsamaisi e Moholo e ka boela ea thusa ho tlatselletsa karolo ea Motsamaisi oa Phethahatso oa hajoale, ho ela hloko ho qoba phetisetso ea boikarabello.
Ha ho etsoa khothaletso ena, sehlopha sa tlhahlobo se ela hloko phephetso ea ho netefatsa hore IPO e na le phihlello e lekaneng ea lisebelisoa tsa lichelete le tsa batho maemong a lichelete a fetohang ka potlako bakeng sa tšebelisano ea machaba ea saense. Ho theha lenaneo le sebetsang la lipatlisiso tsa malapeng ka har'a IUE ho fana ka menyetla, ha e le hantle, ea ho aha batho ba bangata, ho finyella litlhoko tsa mekhatlo ea lehae, le ho phethahatsa lipakane tsa machaba tsa lenaneo la UHWB. IUE, mohlala, e boemong bo botle ka ho fetisisa ho hohela bafuputsi ba machaba ho sebelisana le Lenaneo la UHWB le ho hahamalla lichelete bakeng sa merero ea lipatlisiso tse sa tšoaneng. Mohlala o joalo o boetse o hlola ho ikarola ha lenaneo ho tsoa ho maemo a lona a lehae mme o khothaletsa ho sebelisana le bafuputsi ba bang le basebetsi-'moho le bona ho IUE.
Ka kakaretso, mokhoa oa ts'ebetso oa ho etsa hore lenaneo le atlehe o hloka ho ipapisa le mokhoa o mocha oa ho kenya baithuti le bafuputsi ba bangata setsing. Sena se tla kenya lenaneo ka har'a IUE le ho le nolofalletsa ho rua molemo lipatlisisong tse entsoeng moo. Moetso ona o ne o tla thusa haholo ho netefatsa ts'ebetso ea ts'ebetso ea lenaneo ho feta nako ea bophelo ea hona joale.
Hlahloba mekhoa ea 4: Bankakarolo le likamano
Lenaneo la UHWB le hlahisitse le ho sebelisana le marang-rang a maholo a bankakarolo le balekane - ka liketsahalo tse fapaneng, lithupelo, le likopano tse entsoeng kapa tse bileng teng. Leha ho le joalo, litšebelisano tsa nako e telele tsa leano ha li so ka li etsoa semmuso.
Lenaneo le se le qalile ho nts'etsapele likamano tsa ts'ebetso le mananeo le 'mele e fapaneng ea ICSU. Ka mohlala, Motsamaisi oa Phethahatso o bapala karolo ho tse tharo tsa Future Earth's Knowledge Action Networks (Bophelo, Litoropo, le Kotsi). All Future Earth Knowledge Action Networks e maemong a fapaneng a nts'etsopele, ao lenaneo le khonneng ho susumetsa. Lenaneo le boetse le qalile haufinyane tjena ho buisana le ho sebetsa le liofisi tsa libaka tsa ICSU, ho nts'etsapele meralo ea maikutlo a fapaneng a libaka mabapi le mohlala oa bophelo bo botle ba litoropong o tla tobana le maano. Hape, ho na le khaello ea tšebelisano-mmoho tseleng eo lenaneo le sebetsang ka eona, ho bolelang hore liphetho le mesebetsi e tiileng ha e so fihle.
Batšehetsi ba hajoale ba lenaneo (UNU-IIGH, ICSU, le IAP) kaofela ba sebelisana hantle le lenaneo, 'me ba fana ka tšehetso e ngata ea kelello. ICSU e sebetsa ho beha lenaneo likarolong tse phahameng tsa leano la Machaba a Kopaneng (joaloka seboka sa Habitat III se Quito), le UNU-IIGH Sebokeng sa Lefatše sa Litoropo Kuala Lumpur. Leha ho le joalo, tšehetso e tsoang ho batšehetsi-'moho ha e atile maemong a phahameng a mokhatlo, 'me ho thata ho utloisisa bohlokoa ba leano la lenaneo bakeng sa mekhatlo e tšehetsang.
Leha ho le joalo, morao tjena, IAP e qalile ho sebelisa lenaneo e le mokhoa oa ho bontša litho tsa eona (tseo haholo-holo li thehiloeng ho tsa bongaka / tsa saense) tsa bohlokoa bo tebileng ba kamano pakeng tsa bophelo bo botle le tikoloho ea litoropo. Ka lebaka leo, Motsamaisi e Moholo oa IPO o memetsoe ho hlahisa lenaneo Sebokeng se Akaretsang sa IAP. Sena se entse hore IAP e behe bohlokoa le ho hatisa mesebetsi ea eona e meng e hokahanyang bophelo bo botle le tsoelo-pele e tsitsitseng (e kang mesebetsi ea eona ea One Health).
UNU-IIGH e sa tsoa feta tlhahlobo ea leano; ka hona, hore na lenaneo le lumellana joang le tataiso e ncha ea leano la UNU-IIGH e sa ntse e tla bonoa. Lenaneo le haufi le boetapele bo bocha ka nako ea ho ngola.
Hape nakong ea ho ngola, ICSU e ntse e kopana le Lekhotla la Machabeng la Saense ea Sechaba (ISSC), 'me bokamoso ba mesebetsi ea eona ea saense bo ntse bo tla hlalosoa. Leha ho le joalo, ho tlisa ISSC le ho ba le mahlale a sechaba ka sekepeng ho lumellana hantle le merero ea lenaneo la UHWB, ka hona ho ka etsahala hore kopano e tla matlafatsa motheo oa eona oa mahlale. Lenaneo ha le e-s'o hlalose likamano tsa ts'ebetso le mekhatlo ea bohlokoa ea machaba sebakeng sena - joalo ka Mokhatlo oa Lefatše oa Bophelo le Wellcome Trust - empa lipuisano tsa maano a nakong e tlang li tla tsepamisa maikutlo ho feta kamoo libapali tsena tse kholo li sebetsang kateng.
E le karolo ea mosebetsi oa moralo oa leano o hlalosang sepheo le ponelopele ea lenaneo le se ka finyelloang ka har'a mehloli e teng, ho lokela ho etsoa boiteko ba ho khetholla balekane ba maano bao lenaneo le lokelang ho sebetsa le bona. Sena se lokela ho kenyelletsa merero e hlakileng e amanang le liphetho tse lakatsehang tse batloang ho tsoa ho kopanelo. Lipheo tse joalo li tla thusa ho etelletsa pele boiteko le ho fana ka sesefa seo ka sona ho ka hlahlojoang menyetla e tlang. Balekane bao e ka bang balekane ba bona ba ka kenyelletsa ba leanong (machabeng le malapeng Chaena) hammoho le mafapha a thuto. Ho bohlokoa hore litšebelisano-mmoho li kenyelle liofisi tsa libaka tsa ICSU tse nang le bophelo bo botle ba litoropong e le tsona tse tlang pele. Sena se tla nolofalletsa lenaneo ho sebetsa libakeng tse ka sehloohong tsa lefats'e, ho fana ka likamano le ho ntlafatsa phello ea lenaneo. Sebaka sa ho qala e tla sebetsa le liofisi tsa libaka tse libakeng tse holang ka potlako joalo ka ha ho boletsoe ka holimo.
Hlahloba lintlha tsa 5: Puisano, ponahalo le tšusumetso
Hajoale, leha ho na le marang-rang a pharaletseng a batšoantšisi bao e sebetsanang le bona, lenaneo la UHWB le ntse le sokola ho bontša tšusumetso ho seo le se etsang. Puisano e bonahetse e na le mathata, haholo-holo ka lebaka la hore mosebetsi oa bongoli ha oa phethahala ho tloha qalong ea lenaneo. Hajoale, motho ea kenang sekolo o thusa Motsamaisi oa Phethahatso ka ho nchafatsa maqephe a tepo a lenaneo. Leha ho le joalo, lena ke leano la nako e khuts'oane, 'me ho hira Ofisiri ea Lipuisano ho tla lumella lenaneo ho sebetsa ka mokhoa o hlakileng haholoanyane.
Lenaneo le arohane le maemo a lona a lehae kahoo ponahalo ea China e hloka ho ntlafatsoa. Hoa hlokahala hore Motsamaisi oa Phethahatso le liofisiri li sebelisane le liofisiri tsa mmuso oa lehae le oa China le bo-ramahlale. Ho boetse hoa hlokahala ho fetolela lingoliloeng tsa sehlooho tsa lenaneo (ka Sechaena le Senyesemane) e le mokhoa oa ho eketsa tšusumetso le ho etsa hore puisano e be bonolo.
Boiteko bona, hammoho le tataiso e hlakileng ea leano, li tla lumella lenaneo hore le shebane haholo le tsela eo le sebetsang ka eona le tšebelisong ea lona ea lisebelisoa.
Tsoelo-pele ea ka moso
Karolo ea Komiti ea Saense
Joalokaha ho boletsoe ka holimo, sehlopha sa tlhahlobo se khothaletsa Komiti ea Saense ka matla ho:
Hlahloba lipehelo tsa eona tsa litšupiso le mesebetsi e amanang le IPO.
Ho hlokomela ntlafatso ea moralo oa mahlale.
Theha le ho beha leihlo ho kengoa ts'ebetsong ha moralo oa leano o etelletsang pele mesebetsi le ho kenyelletsa matšoao a bohlokoa a ts'ebetso.
Ka ho etsa joalo, ho eketsoa boleng bo fokolang mabapi le ho tsepamisa maikutlo ho linaha/libaka moo lipatlisiso tse kopaneng li seng li le matla. Ho fapana le moo, likheo tse kholo lipatlisisong le bokhoning li teng libakeng tse ntseng li eketseha ka potlako tsa litoropo tsa Asia, Afrika le Amerika Boroa. Ka lebaka la hore liofisi tsa libaka li bontšitse thahasello e kholo ea ho sebelisana le UHWB, IPO le Komiti ea Saense li lokela ho haha ho sena 'me li leke ho matlafatsa litšebelisano tsena.
Moralo oa leano
Joalokaha ho boletsoe ka holimo, sehlopha sa tlhahlobo se khothaletsa ka matla Komiti ea Saense ho sebetsa le Mookameli oa Phethahatso ho ntlafatsa moralo oa saense e le ho etsa bonnete ba hore lipakane le lipakane li na le leano, li bohlokoa, li ka khoneha ebile li ka finyelloa nakong e setseng ea bophelo ba lenaneo la UHWB.
Ka ho etsa joalo, sehlopha sa tlhahlobo se khothalletsa hore IPO e thehe moralo oa leano o kenyelletsang mohlala oa logic le/kapa metrics ea tekanyo (mohlala, matšoao a bohlokoa a ts'ebetso) e tla sebetsa e le sesupa-tsela bakeng sa ts'ebetso ea letsatsi le letsatsi hammoho le moralo bakeng sa tekolo.
Likhothaletso ho Lekhotla la Machabeng la Saense
Phanele ea tlhahlobo e khothaletsa hore ISC e tšehetse mohlala oa puso o lumellang ho khethoa ha Motsamaisi-mmoho. Motsamaisi enoa oa kopanelo o tla fuoa mosebetsi oa ho nts'etsapele lenaneo la lipatlisiso tsa lehae mabapi le bophelo bo botle le boiketlo ba litoropong (ho kenyeletsoa nts'etsopele ea mananeo a postgraduate le a post-doctoral) le ho tsamaisa likhokahano tse matla lipakeng tsa IPO, IUE, le bankakarolo ba bang ba malapeng.
Phanele ya tekolo botjha e boetse e kgothaletsa ISC mmoho le Komiti ya Saense ho tshehetsa IPO ho hirileng basebetsi ba hlokehang.
Ka lebaka la bohlokoa ba lefats'e ba ho aha litoropong le bophelo bo botle ba litoropong, sehlopha sa tlhahlobo se khothaletsa tšehetso ea nako e telele ea lenaneo sethaleng sa lefats'e le ho tsoela pele ho koala lenaneo le mehopolo ea lona lebaleng la maano a lefats'e.
Tlhaloso
References
ICSU. 2011. Bophelo bo Botle le Boiketlo ho Tikoloho e Fetohang ea Litoropo: Mokhoa oa Tlhahlobo ea Litsamaiso. Moralo oa Mahlale a Kopanetsoeng: Tlaleho ea Sehlopha sa Meralo sa ICSU. Paris, ICSU.
Bala haholoanyane ka Leano la ISC 2025-2028 Bala haholoanyane ka Ho ea ka tekano ea bong mekhatlong ea saense: tlhahlobo le likhothaletso 
Bala haholoanyane ka Muscat Global Knowledge Dialogue 